Fijn stof in de atmosfeer is een van de grootste gevaren voor onze gezondheid. Het veroorzaakt of verergert acute luchtwegenaandoeningen. Het is ook een belangrijke oorzaak van chronische luchtwegenaandoeningen en tast op lange termijn de longfunctie aan. Sommige studies tonen bovendien een verminderde levensverwachting aan. Ten slotte is zwarte rook - een vorm van fijn stof - ook schadelijk voor het milieu.

Fijn of zwevend stof is een mengsel van vloeibare of vaste stofdeeltjes met een sterk uiteenlopende samenstelling en afmeting. Een gas met stofdeeltjes heet een aërosol, zwarte rook is fijn stof van roetdeeltjes.

Bijgaande kaart geeft de gemiddelde concentratie fijn stof weer gedurende de laatste 24 uur (klik op de kaart voor een vergroting).

Deeltjes - groot en klein

Stofdeeltjes worden ingedeeld in fracties naargelang hun grootte. Die wordt uitgedrukt in µm of µm en meet de maximale aërodynamische diameter (a.d.) van een bolvormig deeltje dat zich in de lucht voortbeweegt als een stofdeeltje. Een fractie bevat bijvoorbeeld alle stofdeeltjes met een a.d. kleiner dan 10 µm. PM staat daarbij voor particulate matter.

• PM 0.1 ultrafijne deeltjes met een a.d. kleiner dan 0.1 µm;
• PM 2.5 kleine en ultrakleine deeltjes met een a.d. kleiner dan 2.5 µm;
• PM 10-2.5 grove deeltjes met een a.d. groter dan 2.5 µm en kleiner dan 10 µm;
• PM 10 alle deeltjes met een a.d. kleiner dan 10 µm;
• TSP totaal stof of total suspended particles zijn alle stofdeeltjes.

Stof bedreigt gezondheid

Fijn stof is heel gevaarlijk voor onze gezondheid - zowel op korte als op lange termijn.

Kortetermijneffect
Grootschalige gezondheidsstudies uit Noord-Amerika en Europa leggen een verband tussen korte periodes van luchtvervuiling (24 uur) en gezondheidseffecten op korte termijn. Het aantal luchtwegenklachten stijgt en leidt tot meer spoedopnamen. Luchtwegeninfecties en astma worden erger, mensen hoesten meer en het gebruik van geneesmiddelen die de luchtwegen verwijden neemt toe. Heel wat studies verbinden acute blootstelling aan fijn stof van PM10 en PM2.5 ook met vervroegd overlijden. Dat is vooral het geval bij ouderen met hart- en longproblemen. Bij kinderen vermindert fijn stof de longfunctie bij TSP-concentraties boven de 180 µg/m3 of wanneer er meer dan 110 µg/m3 inadembare deeltjes (PM10) zijn.

Langetermijneffect
Fijn stof is ook op langere termijn ongezond. De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) meldt een verminderde longfunctie en een stijgend aantal chronische luchtwegenaandoeningen, zoals bronchitis en emfyseemastma. Het WGO en andere onderzoeksinstellingen schatten dat de levensduur met één tot drie jaar verkort. De MIRA-T 2002-studie berekende voor Vlaanderen een verlies van een kwart tot een derde levensjaar. Die studie ging uit van een levenslange blootstelling aan de huidige PM10-concentraties.

Hoge ozonconcentraties zijn ongezond, in het bijzonder voor ozongevoelige individuen zoals kinderen, bejaarden en mensen die last hebben van hun luchtwegen. Mogelijke klachten zijn kortademigheid, irritatie, benauwdheid en duizeligheid. Ook planten lijden onder een teveel aan ozon. Ze sterven vroegtijdig af brengen minder op. Ozon veroorzaakt ook verwering van kunststoffen en metalen, en draagt bij tot het broeikaseffect.

Bijgaande kaart geeft de huidige ozonconcentraties aan (klik op de kaart voor een vergroting).

Ozonconcentratie

Hoe meer ozon in de lucht, hoe meer mensen klachten vertonen én hoe ernstiger de klachten zijn. Het is onmogelijk om precies te zeggen bij welke concentratie welke klacht opduikt. Naargelang de reactie spreken we van een milde, matige en ernstige respons. Ozon breekt gemakkelijk af wanneer het molecule ergens tegenaan botst. In huis zijn de ozonconcentraties dan ook altijd lager dan buiten.

Invloed op de gezondheid

Levert u een zware inspanning in de buitenlucht? Dan heeft de ozon meer effect op u. Door de inspanning versnelt uw ademhaling en stroomt er meer lucht door uw longen - en meer ozon. Gevolg: de kans op problemen neemt toe. Vandaar ook de raad om bij ozonpieken geen zware inspanningen te doen.

Meer ozon, zwaardere klachten

180-240 µg/m³: milde respons

• daling van de longcapaciteit met gemiddeld minder dan 5%, bij ozongevoelige personen minder dan 10%;
• oogirritatie kan onvoorspelbaar opduiken, onafhankelijk van de lichamelijke inspanning;
• klachten van de luchtwegen kunnen onvoorspelbaar opduiken bij ozongevoelige personen.

240-360 µg/m³: matige respons

daling van de longcapaciteit met gemiddeld 5 tot 15%, bij ozongevoelige personen 10 tot 30%;
• irritatie van de ogen, neus en keel – onafhankelijk van lichamelijke inspanning;
• hoesten, pijn in de borst en kortademigheid bij ozongevoelige personen;
• symptomen van personen met CARA (Chronische Aspecifieke Respiratorische Aandoeningen zoals astma en COPD) nemen in ernst en frequentie toe.

Meer dan 360 µg/m³: ernstige respons

• daling van de longcapaciteit met gemiddeld meer dan 15%, bij ozongevoelige personen meer dan 30%;
• ernstige symptomen in de luchtwegen zoals aanhoudende hoest, pijn op de borst en kortademigheid;
• mogelijk een gevoel van onbehagen, benauwdheid, hoofdpijn, misselijkheid en duizeligheid bij ozongevoelige personen;
• symptomen bij personen met CARA (Chronische Aspecifieke Respiratorische Aandoeningen zoals astma en COPD) nemen sterk in ernst en frequentie toe.

Mensen met ademhalingsproblemen en kleine kinderen zijn extra gevoelig voor stikstofoxiden. Ze gaan moeilijker ademen en worden vatbaarder voor infecties. Stikstofoxiden spelen ook een belangrijke rol in smog, milieuverzuring en ozonvorming. En dat is dan weer geen goed nieuws voor de duurzaamheid van gebouwen en materialen. De grootste boosdoener? Het wegverkeer dat deze schadelijke gassen de lucht inblaast. Toch is dat ook goed nieuws: zo kunt ú meehelpen aan de bestrijding ervan.

Stikstof en zuurstof

Wanneer zuurstof zich bindt aan stikstof, vormen zich nieuwe gassen: de stikstofoxiden. De bekendste zijn stikstofmonoxide (NO) en stikstofdioxide (NO2). Voor het gemak krijgen ze soms samen de groepsnaam NOx. Nochtans verschillen ze sterk van elkaar. NO is een kleur-, reuk- en smaakloos gas dat weinig giftig is. NO2 is dat wél. Bovendien kleurt dat bruinrood, ruikt het slecht en irriteert het. Beide gassen zetten zich in de atmosfeer gemakkelijk in elkaar om. Door zonlicht of ozon ontstaat uit NO op die manier gemakkelijk NO2.

Wegverkeer en industrie

Stikstof oxideert alleen bij hoge verbrandingstemperaturen - zoals in de motoren van voertuigen. Geen wonder dat in Vlaanderen het wegverkeer de grootste uitstoot van stikstofoxiden (NOx) produceert: liefst 47% van de totale uitstoot in 2004 is te wijten aan wegverkeer. Bijna even vervuilend (39%) is de elektriciteitsproductie plus de industrie (waaronder de raffinaderijen). Toch is de totale NOx-emissie in Vlaanderen in 2004 met 21% gedaald t.o.v. 1990.

Moeilijk ademhalen

NO2 bemoeilijkt de ademhaling. Mogelijke problemen zijn een slechtere longfunctie en symptomatische reacties, acute ademhalingsziekte, beschadiging van het longweefsel (bij hoge blootstelling) en hogere gevoeligheid voor infecties.
Nadelige effecten van vooral NO2 bij de mens treden op bij kortdurende blootstelling aan hoge concentraties of bij chronische blootstelling aan lagere niveaus.